- Titel: Zonder titel / Perpetuum mobile
- Gemaakt door: Maurits Cornelis Escher (1898-1972)
- Waar: Begraafplaats Tolsteeg, Maansteenweg 1
- Onthuld: 1957
Je zult hier niet ‘toevallig’ langskomen, maar het is de omweg waard: in de aula van het ontvangstgebouw van begraafplaats Tolsteeg is een muurschildering van niemand minder dan M.C. Escher te zien.
Hoe komen ‘we’ aan een Escher? Dit gebouw werd in de jaren vijftig gerenoveerd en daarom vond het gemeentebestuur het wel op zijn plaats om budget vrij te maken voor een kunstwerk ‘van hoge kwaliteit’. Escher kreeg de opdracht en wist in slechts twee weken een ontwerp te maken. De uitvoering duurde wat langer.
Escher maakte vooral druksels (etsen, houtgravures, linosneden). Hij maakte wel ontwerpen voor muurschilderingen, maar die werden dan vaak door anderen uitgevoerd. Heel bijzonder dus dat Escher hier zelf met penseel in de hand, dagenlang, heeft staan schilderen. Terwijl Escher op zijn steiger aan het werk was, speelde ene Pita van der Werff-Lous op het orgel soms fuga’s van Bach voor hem. Als er plechtigheden waren, stapte Escher even naar buiten.
In een wervelende stroom zwemmen witte en zwarte vissen in cirkels. In steeds groter wordende cirkels naar buiten en steeds kleiner wordende cirkels naar binnen. De buitenste vissen zijn groot, de binnenste minuscuul. Het is heel mooi hoe de banken in de aula ook gebogen zijn; zo vormen ze een mooi cirkelend ensemble. Ook de lampen vormen spiralen (hoewel de achterste lamp wat hinderlijk voor de schildering hangt).
Ik kan het kunstwerk verder beschrijven, maar Escher deed dat in 1957 zelf zo mooi dat ik het hier volledig citeer: “(…) de dood, het sterven, wordt veraanschouwelijkt door de vier reeksen van zwarte vissen, die zich, steeds kleiner wordende, naar het centrum toe bewegen. De vier stromen van witte vissen, uit datzelfde middelpunt naar voren tredende, worden gaandeweg groter van omvang, groeien en symboliseren het leven, de geboorte. Zoals er geen leven denkbaar is zonder dood, geen geboorte zonder sterven, zo vullen ook de zwarte en de witte vissen elkaar aan en bepalen zij elkanders vorm. Aan het centrum, van waaruit en waarnaartoe de eindeloze mathematische spiralen zich spoeden, kan men desgewenst de gedachte aan eeuwigheid of God hechten.”
Volgens de gemeente heet het kunstwerk Zonder titel. In de wachtkamer van de begraafplaats kun je een ansichtkaart pakken waarop staat dat het werk Perpetuum mobile heet, verwijzend naar een ‘eeuwigdurende beweging’.
Elk begin heeft een einde. En elk einde weer een begin. Ik ervaar dat als een hoopvolle gedachte.