- Titel: Herdenkingskunstwerk Pneumaphyllotaxis Tolsteeg
- Gemaakt door: Het Uitvindersgilde
- Waar: Begraafplaats Tolsteeg, Maansteenweg 1
- Onthuld: 2 november 2022 (Allerzielen)
De tijd op een begraafplaats voelt anders. Alsof hij even stilstaat. Een harde knip tussen leven en niet-leven. Voor de nabestaanden tikt de tijd onvermijdelijk door, steeds weer door.
Wie begraafplaats Tolsteeg binnenwandelt, ziet als eerste een grote klok. Het bovenste gedeelte van het kunstwerk – want dat is het – is een dakruiter: een siertorentje dat normaliter op de nok van een dak staat. Deze dakruiter stond ooit op een runderkoelhuis aan de Amsterdamsestraatweg. Toen het gebouw zo’n 25 jaar geleden werd gesloopt, bleef het torentje bewaard. Het was de bedoeling het terug te plaatsen op een van de overgebleven gebouwen, maar dat is uiteindelijk nooit gelukt. Jarenlang stond het in een gemeentelijke opslagplaats.
Een tweede leven
“De collega’s van Bijzonder gebruik openbare ruimte hebben ons benaderd of wij een doel hadden voor de dakruiter en zo is het aan het rollen gekomen”, vertelt Tanja Medema, bedrijfsleider Begraafplaatsen van de gemeente Utrecht. “Het torentje leende zich er uitstekend voor om er een luidklokje en een nieuw uurwerk in te maken. Een luidklok is geen must op een begraafplaats, maar sommige mensen vinden het mooi om bij een uitgeleide de klok te luiden.”
Medema en haar collega’s wilden daarnaast ruimte maken voor herdenkingsplaatjes. Zij gaven Het Uitvindersgilde, een Utrechts ontwerpcollectief, opdracht om een passend ontwerp te maken. Het torentje kreeg een onderstel, zodat je eronder kunt staan. Als je omhoog kijkt zie je ronde metalen plaatjes met daarin namen, geboortedata en sterfdata gegraveerd.
Gedenkplek
Het kunstwerk werd in 2022 onthuld. Toch staan er namen op van mensen die overleden zijn in 1963 of nog eerder. De plaatjes zijn aangevraagd voor mensen van wie het graf niet wordt verlengd, of niet kan worden verlengd. Een graf huur je immers voor een bepaalde termijn. Grafrechten kunnen soms worden verlengd, maar niet bij een zogeheten algemeen graf – dat heeft een vaste termijn van tien jaar.
“Het is een behoefte van sommige mensen om, nadat een graf is opgeheven, toch nog een plekje te hebben om de overledene op Tolsteeg te herdenken”, legt Medema uit.
Omhoog
Onder de dakruiter kijk je dus omhoog. Dan gaan je gedachten vanzelf mee omhoog. Veel religies situeren het hiernamaals boven ons, in de lucht. Afhankelijk van wat je gelooft, gaan je gedachten uit naar zielen die zijn opgestegen naar de hemel, of zijn opgegaan in een algemene levenskracht of misschien gewoon zijn vervlogen.
Dat brengt ons bij de eerste helft van de titel van het kunstwerk: Pneumaphyllotaxis. ‘Pneuma’ is Oudgrieks voor adem, maar ook voor luchtstroom, wind of geest. Dat verwijst allicht naar de laatste adem die oplost in iets groters. En naar onze geest waarmee wij overledenen levend houden in onze herinnering.
En het tweede deel? ‘Phyllotaxis’ is een patroon, bijvoorbeeld van hoe bladeren rond de stengel van een plant groeien. De herdenkingsplaatjes zijn volgens zo’n natuurlijk patroon gerangschikt. “Dit patroon ligt aan de basis van het leven. Het leek ons mooi om het patroon ook te gebruiken bij het afsluiten van het leven”, schrijven Roland Lips en Boele Zwanenburg van Het Uitvindersgilde op de website van de gemeente.
De klok tikt de tijd, onverbiddelijk en precies. Maar onder het uurwerk ontvouwt zich een patroon dat ouder is dan wijzelf – zichtbaar in dennenappels, bladeren aan takken, zonnebloemen. Het herinnert eraan dat ieder leven deel uitmaakt van een groter geheel. Misschien voelt de tijd op een begraafplaats daarom anders.